www.res-nova.nl

Planologisch erfgoedregime (PER©)
Het planologisch erfgoedregime (PER©) dat Res nova de afgelopen jaren heeft ontwikkeld, vormt een dermate nieuw instrument dat hieronder een toelichting volgt:

MoMo & Belvedere
In zijn beleidsbrief van 30 september 2009 heeft minister Plasterk van OC&W het planologisch erfgoedregime (PER©) dat Res nova in 2005 voor de gemeente Maastricht ontwikkelde, betiteld als veelbelovend model voor monumentenzorg in de toekomst.1 Dat is terecht, want het PER© vloeit direct voort uit de nota Belvedere die een belangrijke pijler van de Mo(dernisering van de)Mo(numentenzorg) vormt. In de nota Belvedere (1999) bepleit het rijk een proactief beleid bij het omgaan met cultuurgoed in ruimtelijke ontwikkelingen. Dit heeft Res nova geïnspireerd tot de ontwikkeling van instrumentarium dat daar recht aan doet.

Klassieke monumentenverordening
Natuurlijk beschikken veel gemeentes over een traditionele monumentenverordening, maar wie daar de flexibiliteit en ontwikkelingsgerichtheid van onder de loep neemt, merkt al snel dat het een te beperkt instrument is. Eigenlijk is de verordening vanuit de Belvedèregedachte bezien een mastodont: er ligt nog teveel nadruk op alleen het object. Zelfs al kan men met de figuur van het ‘beschermd gezicht’ een heel eind uit de voeten, ook dat leent zich niet voor een dekkende bescherming van de cultuurhistorisch hoogwaardige onderdelen van een gemeente. Om enkele nadelen te noemen:

• de verordening kent een zwaar vergunningenstelsel dat in de praktijk tot veel oponthoud en lastenverzwaring van de burger leidt
• het aanwijzen van monumenten is een langdurige en kostbare procedure, vanwege het horen vooraf van belanghebbenden en het kadastrale onderzoek.

Potenties bestemmingsplan
Dit soort problemen doet zich bij bestemmingsplannen niet voor:

• door een uitgekiende combinatie tussen bestemmingsplanvoorschriften (Beschrijving in Hoofdlijnen), welstandsnota en bouwvergunning kan het erfgoed grotendeels via de reguliere welstand beheerd worden
• voor niet-bouwvergunningplichtige werkzaamheden kan de bescherming geregeld worden via een aanlegvergunningenstelsel
• de uitvoerige (inspraak)procedure bij de totstandkoming van een bestemmingsplan staat er voor garant dat geen enkele belanghebbende wordt overgeslagen bij de planologische aanwijzing van het erfgoed.

De optimale regeling wordt dan ook gerealiseerd door de sterke kanten van elk instrument met elkaar te harmoniseren en een modus te treffen tussen verordening, bestemmingsplan en welstand:


Wat min of meer statisch is of waarvan aangegeven kan worden dat het nader uitgewerkt wordt, kan via het bestemmingsplan vastgelegd worden. Uitwerkingsregelingen waar een grotere dynamiek bij nodig is, passen het beste binnen de verordening. Welstandsaspecten horen thuis in de Welstandsnota die immers van tijd tot tijd herzien moet worden.

Onderdelen van het PER©
Aan welke zaken kunnen we onder meer denken:

• ten behoeve van de bescherming van het erfgoed wordt een waardenkaart opgesteld met een inventarisatie, een cultuurhistorische inleiding en per kern, gehucht of omlijnd gebied, een beeldkwaliteitconcept, een archeologische waarden- en beleidsadvieskaart
• op basis van de voornoemde kaarten en het beeldkwaliteitconcept wordt de beheerkaart van het bestemmingsplan vastgesteld
• de Beschrijving in hoofdlijnen in het bestemmingsplan is gebaseerd op het beeldkwaliteitconcept, waardoor aanvragen voor bouwvergunningen objectief getoetst kunnen worden (Weliswaar gaat deze bij de komende wetswijziging verdwijnen, maar in de plaats daarvan komt een soort kwaliteitsprofielen, die nog beter voor erfgoedbeheer ingezet kunnen worden)
• de gebiedsgerichte welstandscriteria kunnen op- dan wel bijgesteld worden aan de hand van het beeldkwaliteitconcept
• door synchronisatie van één artikel uit de monumentenverordening met het bestemmingsplanregime, worden cultuurhistorisch waardevolle panden volledig vergunningplichtig ingevolge de Woningwet
• daarnaast biedt het regime de mogelijkheid om kaders te scheppen voor de ontwikkeling van beleid: om efficiënt te kunnen werken is het nodig nuttig om de vergunningenstroom – of het nu de bouw- of aanlegvergunning is – in te delen in 'loketvergunningen' (ambtelijke afhandeling) en 'commissievergunningen' (welstand/monumentenzorg).

De drie genoemde wettelijke kaders bieden juist door hun interactie de mogelijkheid om een maatpak voor de gemeente te ontwikkelen.

In het kader van de ontwikkeling van dit regime heeft Res nova een jurisprudentieonderzoek laten verrichten dat hierover positief oordeelde.

Een zacht alternatief: het erfgoedplan
Het regime, zoals hiervoor beschreven, staat vormt de optimale versie van de mogelijkheden die een integraal ruimtelijk erfgoedbeheer de gemeente biedt. De praktijk wijst uit dat veel gemeentes echter ook behoefte hebben aan een zachtere variant in de vorm van alleen beleidsinstrumentarium: hiervoor biedt Res nova het erfgoedplan. Dit wordt op een meer vrijblijvende manier ingezet om ontwikkelingen te sturen en draagvlak bij de bevolking te kweken. Verder kan hiermee ervaring opgedaan als voorbereiding om op enig moment de stap te zetten naar een feitelijke planologische implementatie van het erfgoedbeheer.

Tussen deze twee uitersten van het spectrum zijn uiteraard verschillende scenario’s denkbaar.

Kruisbestuiving
Met het PER© kan het 'cultureel erfgoed' niet alleen vanwege zijn intrinsieke waarden optimaal beheerd worden, maar ook ingezet worden in de vertaalslag naar de vorm van de toekomst. Het is binnen de RO geen statische component, maar een inspirerende trekker van ontwikkelingen: de potenties van de plek ('genius loci') kunnen door een gemeente bij grote ruimtelijke projecten ingezet worden om te voorkomen dat er storende breuklijnen tussen oud en nieuw ontstaan. De meeste gemeenten tonen een vaak boeiende melange van historisch aanzien en eigentijdse levendigheid. De waarde daarvan moet gekoesterd worden. Die zorg start op het niveau van de ruimtelijke ordening en het bouwen, waar het PER© de voorwaarden schept voor een spannende kruisbestuiving tussen oud en nieuw.

Indien u geïnteresseerd bent in de eventuele mogelijkheden voor uw gemeente kunt u vanzelfsprekend altijd contact met ons opnemen via info@res-nova.nl!

Margreeth Bangert

De volledige brochure over het PER© kunt u hier downloaden!