Inleiding
De Stichting Kruiswegpark te Roermond heeft het voornemen om het Kruiswegpark te Roermond, een rijksmonument, te onderhouden, te herstellen en te restaureren. Res nova heeft om die reden een cultuurhistorische analyse van het rijksmonument opgesteld. Hierin zijn ook een conditierapport en een behandelingsvoorstel voor de beelden en de schilderijen die zich in het park bevinden opgenomen. Alle staties en schilderijen zijn individueel onderzocht op mogelijke schade, en er is een 'gebrekenplan' opgesteld om inzicht te bieden in de met restauratie gepaard gaande kosten. Het doel van de Stichting is het park en zijn kunstwerken weer in optimale conditie te krijgen en voor het publiek open te stellen.
Het ontstaan van de kapel
Het Kruiswegpark is onderdeel van de Kapel Onze Lieve Vrouw in ’t Zand. De kapel, toegewijd aan Maria, werd in 1418 gebouwd. Volgens de legende vond een eenvoudige herder in 1435 in een put ter plekke een wonderbaarlijk Mariabeeldje. Deze vondst luidde het begin in van een bijzondere Mariaverering. Nadat de kapel tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1578) op bevel van de Spaanse bevelhebber werd afgebroken, werd in 1610 -1613 een nieuwe, grotere kapel gebouwd.
Paters Redemptoristen
In 1862 besloot de bisschop van Roermond, Mgr. Paredis, het heiligdom toe te vertrouwen aan de Paters Redemptoristen. De Redemptoristen waren overtuigde Maria-vereerders en werden dan ook uiterst geschikt bevonden om de verzorging van het eeuwenoude mariaal bedevaartsoord en de pastorale zorg van het rectoraat op zich te nemen. Het waren deze paters die ervoor zorgden dat de Kapel in ’t Zand zich ontwikkelde tot een belangrijk bedevaartscentrum. In 1895 lieten zij een nieuwe, veel grotere kapel, ontworpen door architect Johannes Kayser bouwen om zo de grote toevloed aan gelovigen beter op te kunnen vangen.
Ontwerp
De opzet van het ontwerp is uniek, met name vanwege het feit dat men binnen de beperkte ruimte drie onderdelen harmonisch samen heeft gebracht zonder dat deze elementen elkaar storen. Het park biedt zowel plaats aan een kruiswegroute als aan een Calvarieberg (die als twaalfde statie fungeert) en een aparte processieweg, gewijd aan het miraculeuze beeldje van O.L. Vrouwe in ’t Zand. Men had berekend dat het park een groot aantal bezoekers kon hebben. Zeven- tot achthonderd mensen konden gelijktijdig de kruiswegroute lopen; de processieweg bood ruimte aan drie- tot vierduizend gelovigen; het centrale plein voor de Calvarieberg, waar in de openlucht missen konden worden gehouden zou plaats kunnen bieden aan twaalfduizend personen. Om een dergelijk aantal mensen op een relatief klein terrein te kunnen onderbrengen was een uitgekiende logistiek binnen het park noodzakelijk.
De beeldengroepen
De staties van Lücker bestaan uit beeldengroepen met meestal zes grote figuren (circa 1.20 meter). De meest prominente personen uit de scène zijn hierbij volledig vrijstaand, de bijfiguren zijn veelal (deels) in hoogreliëf uitgevoerd. De figuren kenmerken zich door de detaillering van de kledij en expressiviteit van het gezicht. Hierdoor worden de karakters uit de scène verpersoonlijkt. Lücker blijkt personen uit zijn omgeving te hebben gebruikt als model voor bepaalde figuren uit de staties. De expressie van de figuren staat ver van het gesublimeerde karakter van de vormentaal van de neogotiek en lijkt eerder te zijn geïnspireerd door de beeldhouwkunst van de contrareformatie.
De schilderijen
De schilderingen die in de nisjes langs de processieweg van het Kruiswegpark zijn geplaatst dateren van 1935. Naar aanleiding van het vijfhonderdjarig jubileum van Onze Lieve Vrouw in ’t Zand (in 1435 werd het Mariabeeldje in een put gevonden) kreeg de Roermondse schilder Albin Windhausen opdracht acht schilderijen te maken waarop de voornaamste gebeurtenissen uit de geschiedenis van de Kapel en de Mariaverering werden afgebeeld.
Res novae
Het onderzoek heeft onder meer de volgende nieuwe zaken aan het licht gebracht:
- het Kruiswegpark vormt in al zijn componenten een prachtige illustratie van het oeroude Christelijke thema: "Wi en hebben hier geen blivende stat", dat Cuypers’ zwager J.A. Alberdingk Thijm in De Heilige Linie op een lijn plaatste met kruiswegen, doolhoven en de Kalvarie- en Olijfberg
- op deze wijze illustreert de opzet van het Kruiswegpark hoezeer de ideeën van Alberdingk Thijm leefden ruim een halve eeuw na het verschijnen van zijn iconografische standwerk De Heilige Linie, waarvan begin twintigste eeuw een herdruk verscheen met een voorwoord van Cuypers
- de analyse heeft aangetoond dat de verschillende plantsoorten symbolisch geladen zijn en refereren aan de Passiecyclus en Mariologische metaforen. Met name Cuypers stond bekend om het toepassen van dergelijke versluierde boodschappen in zijn werk. Alberdingk Thijm kadert de rol van de 'bloemspraak' in aan de hand van de verschijning van Christus na zijn verrijzenis als hovenier voor de drie Maria’s. Dit thema past bij uitstek in de verhaallijn van het Kruiswegpark
- algemeen houdt het park de topos levendig die op Europees niveau verbonden is met mirakelbeelden als O.L. Vrouw in ’t Zand: of het nu O.L. Vrouwe ter Eik bij Eindhoven is of de Madonna del Freno (esdoorn) in Italië, steeds wordt het beeldje bij toeval bij of in een boom of bron gevonden en keert het naar die plek terug totdat er een kapel wordt gebouwd die vervolgens het middelpunt van een pelgrimsoord wordt
- het Kruiswegpark past in de reeks van 'reli-parken' die tegen het einde van de negentiende en in de eerste decennia van de twintigste eeuw opkwamen en waarvan het Limburgse Steyl als het beroemdste voorbeeld in Nederland kan gelden
- de opzet van de 'reli-parken' was geënt op die van de schilderachtige landschapstuin. Het typisch schilderachtige verrassingselement waarbij de bezoeker van plek tot plek wordt geleid, de ene maal besloten, de andere maal juist imponerend door zijn weidsheid, is ook bij het Kruiswegpark als prominent esthetisch middel ingezet.
Het park vormt een staalkaart van Roermondse kunstenaars uit de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw: P.J.H. Cuypers tekende voor het ontwerp van het park, Karl Lücker, Jean Geelen en Theo Pieters voor de beeldhouwwerken en Albin Windhausen voor de schilderijen. Voor Cuypers die in 1921 overleed, zal dit vrijwel zeker zijn laatste werk zijn geweest!
Het onderzoek is verricht door drs Don Rackham.
Roland Bruynesteyn
