www.res-nova.nl

Inleiding
Aanleiding tot dit cultuur- en bouwhistorisch onderzoek van de Kasteelshof, de boerderij bij het kasteel in Horn was de wens van de eigenaar om een indicatie te krijgen van de waarden van het pand, zodat de haalbaarheid van restauratie en ontwikkeling beter kan worden ingeschat. Op dat punt heeft deze rapportage een meervoudige functie gehad: zij kan ingezet worden voor de onderbouwing van de restauratie en ontwikkelingsplannen ten behoeve van het vergunningentraject én ten behoeve van het financieringstraject in een later stadium. Daarnaast bleek het onderzoek zo veel nieuwe informatie op te leveren dat de ontwikkeling van de Kasteelshof in breder perspectief geplaatst kon worden, waardoor een nieuw hoofdstuk is toegevoegd aan de geschiedenis van het kasteelcomplex en van de gemeente Horn.

Res novae
Het onderzoek naar de Kasteelshof te Horn heeft verrassende nieuwe inzichten opgeleverd:

• De Kasteelshof vormt het resultaat van drie opeenvolgende bouwcampagnes uit respectievelijk 1858, 1876 en 1899: uit een aparte vleugel van stallen en schuren ontstond tenslotte een hoeve waar wonen en werken met een accent op de veehouderij en stoeterij centraal stond.
• De Kasteelshof vormt een modelboerderij die ontwikkeld is op basis van de ideeën die Léon Magnée voor ogen stonden als antwoord op de landbouwcrisis van het laatste kwart van de negentiende eeuw.
• De functie van de Kasteelshof als modelboerderij — bijna te beschouwen als een agrarische 'showroom' — blijkt onder meer uit: de ruime en prestigieuze opzet van de woning in de boerderij met 'de zaal' als herenkamer/ontvangstruimte, de bijzondere inrichting van de runderstallen met hun moderne logistieke structuur die op rationalisatie van het productieproces wijst en de ruime en lichte aanpak daarvan met gewitte troggewelfjes, waaruit de zorg voor licht, lucht en hygiëne blijkt.
• De positie van Horn kort na het midden van de negentiende eeuw als koploper op het gebied van de veeteelt in Limburg houdt zeer waarschijnlijk direct verband met de activiteiten van vader Robert en zoon Léon Magnée die verantwoordelijk zijn voor de belangrijkste uitbreidingen van de boerderij bij het kasteel in de jaren 1830 – 1900.
• De paardenstal van de Kasteelshof is mede gebruikt voor het fokken van een nieuw ras trekpaard dat Léon Magnée importeerde uit België (Condroz).
• Léon Magnée blijkt een pionier geweest te zijn op het gebied van het landbouwbeleid: hij was vice-voorzitter van de Maatschappij voor Landbouw te Limburg en stichtte de Limburgse afdelingen van het rundveestamboek en het Paardenstamboek.
• Als exploitatiecentrum van de eeuwenoude hoeve aan de voet van kasteel Horn nam de Kasteelshof de positie over van de neerhof bij de ‘brug’ naar het kasteel welk complex niet lang na de bouw van het eerste werd gesloopt
• Pachter Antoon Hendrickx kwam in 1904 over uit het Swalmen en is zeer waarschijnlijk persoonlijk door Léon Magnée aangezocht omdat hij voldeed aan het nieuwe profiel van de directeur-boer die zijn hoeve als een productiemiddel exploiteerde.

Landbouwhervorming in Midden Limburg
Leon Magnée ontpopte zich als een belangrijk landbouwhervormer in de tweede helft van de negentiende eeuw. Hij concentreerde zich als grootgrondbezitter op het beheer van zijn bedrijf en de verbetering van veeteelt- en landbouwmethoden. Naar Belgisch voorbeeld richtte hij met een aantal collegae in 1889 het Limburgsch Landbouw Syndicaat voor een gemeenschappelijk inkoopbeleid op. Ook vaardigheden in hoefbeslag en het bevorderen van fokprestaties hadden de aandacht van de Maatschappij.

Het is bijzonder dat de algemene ideeën die in de loop van de negentiende eeuw over hygiëne gangbaar werden, ook bij de veestapel werden toegepast: lichttoetreding en ruime en schone stallen werden beschouwd als een effectieve manier om de kwaliteit van zuivel en vlees te verbeteren. Bij de Kasteelshof wordt deze ambitie getekend door de grote afmetingen van de stal die zo elementair was voor de bedrijfsvoering dat zij met troggewelfjes werd afgedekt! Dit geeft aan dat Magnée de Kasteelshof vermoedelijk in letterlijke zin als een modelboerderij zag die hij graag wilde kunnen tonen aan derden. Dat laatste zou ook de ongekende omvang van de 'goede kamer' verklaren — ook wel betiteld als 'de zaal' — de prestigieuze entree tot de ruime en hoge gang, de relatief kostbare afwerking van deuren, raampartijen met glas-in-lood en tegelvloeren van de Kasteelshof.

De relatie tussen de kasteelheer en de herenboer
Deze campagne van Magnée werd afgesloten met het aantrekken van een nieuwe pachter, Antoon Hendrickx, die naar alle waarschijnlijkheid volledig beantwoordde aan het profiel dat de kasteelheer koesterde van de ideale twintigste-eeuwse boer. Mogelijk is de bijzondere relatie die Hendrickx ontwikkelde met de zoon van Léon Magnée, Robert, te begrijpen vanuit deze achtergrond.

De Kasteelshof werd in de volksmond in de loop van de tijd "Kasteel Hendrickx" genoemd. Deze naam kwam waarschijnlijk in zwang omdat de pachter zich ontpopte als een 'heerboer' die belangrijke functies bekleedde in de dorpsgemeenschap, een nauwe vriendschap ontwikkelde met de kasteelheer en zelf (volgens zijn familie) nooit lichamelijke arbeid uitvoerde. Daar had hij zijn knechten tenslotte voor.

In de jaren twintig tot aan zijn dood in 1935 was de kasteelheer één van de twee wethouders van Horn terwijl zijn pachter jarenlang raadslid was. Zij gingen geregeld samen jagen waarbij ongetwijfeld het wel en wee op het kasteel en de kasteelboerderij, maar ook de politieke kwesties van Horn werden besproken. Toen Robert Magnée in 1935 op tweeënvijftigjarige leeftijd kwam te overlijden, was Antoon Hendrickx (toen vierenzeventig jaar) ontroostbaar en liet hij een gedenksteen oprichten om uitdrukking te geven aan hun bijzondere vriendschap. Deze steen die tegenover de ingang van de boerderij staat, is tegenwoordig een gemeentelijk monument.

Wat maakt de kasteelboerderij nu waardevol?

• De schoonheid van het kasteelcomplex wordt mede bepaald door de aanwezigheid van het markante boerenbedrijf dat teruggaat op de oude nederhof en door de bedrijvigheid die er van oudsher rond de hoeve heerste.
• De positie van de boerderij binnen het kasteelcomplex maakt deel uit van een bijzonder stedenbouwkundig ensemble met een contrastrijke, ruimtelijke opbouw met een ingesnoerde ruimte en een open voorplein.
• De compositie heeft een hoge schoonheidswaarde en is van ruimtelijk belang Het representatieve karakter van de Kasteelshof geeft uitdrukking aan de opvattingen van Léon Magnée als antwoord op de landbouwcrisis uit het laatste kwart van de negentiende eeuw. Voor deze modelboerderij trok hij een modelpachter aan in de persoon van Antoon Hendrickx.
• De samenhang tussen de hof en de kasteelburcht en het daaruit voortvloeiende, bloeiende bestaan van een vitaal boerenbedrijf is van grote cultuurhistorische betekenis voor zowel de geschiedenis van het kasteelcomplex en het kasteelleven als voor de sociale geschiedenis van het dorp Horn. Uit de bewonersgeschiedenis van het kasteelcomplex blijkt dat zowel de kasteelfamilie Magnée als de pachterfamilie Hendrickx op bestuurlijk en op maatschappelijk niveau belangrijke posities in het dorp hebben ingenomen.
• De opzet en grootte van de koeienstal, de inrichting en de vroege melkinstallaties tonen de innovatieve geest, specialisatie en schaalvergroting die vanaf het prille begin rond 1860 tot ver in de twintigste eeuw zijn doorgevoerd en hebben agrarisch-historische betekenis.
• De fraaie, hoge dakkap en het karakteristieke volume van de kasteelboerderij hebben schoonheidswaarde en cultuurhistorische waarde. Bovendien vormen dakkap en het bouwvolume een ruimtelijk geheel met de andere bijgebouwen van het kasteelcomplex.
• De kenmerkende indeling van de kasteelboerderij, waarbij woning en bedrijf logistiek zijn geïntegreerd, is van cultuurhistorische en typologische betekenis.
• Diverse — originele — onderdelen van de kasteelboerderij hebben cultuurhistorische betekenis en illustreren de reeks van agrarische veranderingen en de moderniseringen die er gedurende de negentiende en twintigste eeuw plaatsvonden.

Bij herbestemming van de boerderij tot, bijvoorbeeld, woningen, zal dit bijzondere verleden gerespecteerd moeten worden!

Het onderzoek werd verricht door drs Margreeth Bangert en drs Bernadette van Hellenberg Hubar. Ir Wim Beelen verzorgde de collegiale toetsing.