Aanleiding
Kortonjo Vastgoed B.V. en Harry van Lierop Holding B.V. hebben Res nova gevraagd om een cultuur- en bouwhistorische analyse van Kleine Berg 63 uit te voeren. De aanleiding voor dit onderzoek is het plan om het gebouw gedeeltelijk te restaureren en uit te breiden. Op grond van richtlijnen van de gemeente Eindhoven blijkt het nodig, voorafgaande aan de ontwerpfase, inzicht te krijgen in de historische waarden van het complex. Het onderzoek dient gebruikt te worden als referentiekader en inspiratiebron voor de op handen zijnde ontwikkeling.
Ontwerptekening voor de bouw van het magazijn, 1912.
Voormalige IJzerhandel
Kleine Berg 63, de in 1912 ontstane ijzerhandel B. de Jongh, is gelegen in het Eindhovense stadsdeel De Bergen, een middeleeuwse kern die meteen buiten de omwalling van de oude stad is gesitueerd. Het straatbeeld van De Bergen wordt voor het overgrote deel bepaald door gesloten gevelwanden, bestaande uit architectuur uit voornamelijk de periode 1880-1940, maar onder andere nabij Kleine Berg 63 ook uit bouwwerken uit de jaren tachtig.
Binnen de driehoek Grote Berg, Kleine Berg en Bergstraat heeft zich in het verleden een aantal bedrijven weten te vestigen. Twee complexen waar sprake is van een groter geheel, zijn de firma De Jongh en de nu grotendeels verdwenen lucifersfabriek van Mennen en Keunen aan de Bergstraat. Beide complexen werden gebouwd op een groot perceel, waarbij de volumes in een U-vormige plattegrond rondom een binnenplaats werden opgericht. Aan de straat werd het terrein afgesloten door een woonhuis (Kleine Berg) of poortgebouw (Bergstraat). Door deze opzet is er op het grote binnenterrein een aantal kleine besloten industriële enclaves ontstaan.
In de jaren tachtig werd het woonhuis aan de Kleine Berg afgebroken, waardoor het industriële complex op het achterterrein tegenwoordig vanaf de straat zichtbaar is.
Behoudenswaardig volume
Hoewel het complex als ensemble waardevol is te noemen als tastbaar en representatief relict van het industriële en ambachtelijke verleden van De Bergen, is de historische waarde van de individuele bebouwing binnen dit geheel beperkt. Met name het oorspronkelijke magazijn uit 1912 kan als hoogwaardig worden beschouwd. Hierbij is vooral het interieur van belang. De overige volumes op het terrein dragen wel bij aan de ontwikkeling van het bedrijfspand, maar hebben op zich een lage bouwhistorische waarde.
De verschillende volumes van Kleine Berg 63 met aan het eind het magazijn.
Het exterieur van het magazijn uit 1912 is als voorbeeld van een sobere fabrieksarchitectuur slechts ten dele behouden. De achter- en zijgevel zijn sober van opzet en slechts beperkt voorzien van enkele (deels aangetaste) authentieke ramen. De gevels verkeren in redelijke tot slechte staat van onderhoud. De voorgevel van het magazijn is door de toevoeging van latere volumes, het creëren van nieuwe gevelopeningen en het sausen van de gevel ernstig aangetast en refereert niet meer aan het oorspronkelijke beeld uit 1912. Met het verdwijnen van de grote lichtstraat op het dak is ook de voor industriële complexen, kenmerkende daglichttoetreding aangetast.
Hennebique-systeem
Het is met name de betonconstructie op de begane grond die bijdraagt aan de hoge waardering van het magazijn. Hier is een vroeg en bijzonder voorbeeld van een constructie volgens het Hennebique-systeem. Dit systeem wordt gekenmerkt door zijn met staaldraad gewapende monolithische constructie, waarbij vloerplaten en balken één geheel vormen. François Hennebique ontwikkelde deze door hem gepatenteerde constructiemethode in 1892. Het systeem was gebaseerd op de traditionele houten en ijzeren constructie, maar Hennebique maakte gebruik van de mogelijkheid om beton te gieten, waardoor de gehele constructie uit één deel bestond. Vanwege het patent (dat verliep in 1907) kon deze bouwmethode pas in de loop van de twintigste eeuw op grote schaal worden toegepast. Een van de eerste panden in Nederland waarbij het systeem is toegepast is de voormalige zeepfabriek De Adelaar, te Wormerveer (1908).
Het bedrijfspand in Eindhoven is vier jaar later gebouwd en is als zodanig een vroeg voorbeeld van een dragende betonconstructie in gewapend beton in Nederland. Vergeleken met andere vroege gebouwen met een betonconstructie, is hier sprake van opvallend ranke kolommen. Uit de wijze waarop de constructie is uitgevoerd, blijkt dat men nog zoekende is geweest en nog enigszins sceptisch was over de constructieve kwaliteiten van een systeem bestaande uit gewapend beton. Dit uit zich in de verdikking die is aangebracht bij de overgang tussen vloerplaten en balken. Door deze opzet refereert het aan het traditionele tongewelf (of troggewelf), waarbij de ronding van het ‘gewelf’ het bovenliggend gewicht opvangt en verspreid: de verbreding van vloerplaat naar balk heeft daardoor een soortgelijke functie als de schouderstukken tussen balk en kolom.
Constructie van het magazijn. Links het Hennebique-systeem op de begane grond; rechts de stalen kolommen en liggers op de verdieping.
Op de verdieping is gebruik gemaakt van een staalconstructie, bestaande uit ronde kolommen met sobere basementen en kapitelen waarop liggers met I-profiel liggen.
Het onderzoek is uitgevoerd door drs Don Rackham.
